Để chuẩn bị cho Thế vận hội năm 2004, thành phố Athens đã triển khai một chương trình quy hoạch lại các không gian công cộng với quy mô lớn chưa từng có. Bên cạnh việc phát triển các hệ thống giao thông, chính quyền thành phố cũng cho quy hoạch nhiều công viên mới. Trong chương trình này còn dự kiến quy hoạch lại nhiều quảng trường chính ở khu vực trung tâm thành phố, trong đó có quảng trường nổi tiếng Omonia. Tuy nhiên đây lại chính là công trình công cộng gây nhiều tranh cãi nhất.

Quảng trường Omonia trước khi được quy hoạch lại

Theo tiếng Hy Lạp, Omonia có nghĩa là “Hoà hợp”. Quảng trường Omonia đã ra đời từ thế kỷ 19 khi Athens được lựa chọn làm thủ đô của nước này. Theo sơ đồ quy hoạch thành phố vào thời điểm đó, Omonia là một trong ba quảng trường được bố trí thành một mạng hình tam giác ở khu vực trung tâm của Athens, nhưng sau đó chỉ có hai quảng trường được quy hoạch, đó là Omonia và Syntagma. Đến năm 1895, Omonia cũng trở thành điểm ga cuối của tuyến đường sắt nối Athens với cảng Pirée. Trong những năm 1960, quảng trường này đã được quy hoạch lại thành một đảo giao thông dạng vòng xuyến và được coi như đó là điểm cột mốc số 0 của đất nước. Trên đảo giao thông đó được bố trí một hệ thống đài phun nước thể hiện sự phát triển năng động trong công cuộc tái thiết đô thị. Tại một đất nước vẫn còn đa phần dân số sống ở nông thôn và đang trong quá trình đô thị hoá, hình ảnh của quảng trường Omonia như một hình mẫu lý tưởng thể hiện tính hiện đại và cấp tiến mà nhiều người dân từ nông thôn ra thành thị luôn mơ tưởng.

Nhưng thời kỳ hoàng kim trong những năm 1960 đã nhanh chóng chấm dứt với giai đoạn khủng hoảng trong thập niên 80. Chỉ trong vòng 30 năm, số dân của thành phố đã tăng gấp đôi do tình trạng dịch cư nông thôn. Đến thời điểm đó, Athens trở thành một trong những thủ đô bị ô nhiễm nhất trên thế giới. Sự bùng nổ của xe hơi không song hành với những tiến bộ về chất lượng cuộc sống mà trái lại đã dẫn tới ùn tắc giao thông. Do hệ thống giao thông công cộng phát triển rất yếu nên xe hơi vẫn là phương tiện bắt buộc đối với người dân Athens. Đến khi đó, Omonia lại trở thành biểu tượng trung tâm của một thành phố luôn gắn với những hình ảnh ồn ào và chen chúc tới mức không thể chịu nổi. Bước sang thập niên 90, Athens lại một lần nữa trở thành điểm đến của các luồng dịch cư, nhưng lần này lại là những người dân nhập cư từ nước ngoài. Việc chung sống với những người “láng giềng” ngoại quốc đến từ Đông Âu (chủ yếu là người Albani) và châu Á là điều không hề dễ dàng.

Phối cảnh ban đêm của quảng trường Omonia sau khi được quy hoạch lại

Cũng như nhiều dự án hạ tầng quy mô lớn gắn liền với sự kiện tổ chức Thế vận hội năm 2004, quảng trường Omonia mới được khánh thành vào năm 2003. Tuy nhiên, cuối cùng dự án quy hoạch này lại không được đánh giá cao. Giới báo chí phê phán là không gian này quá khô khan, thiếu vắng cây xanh và bóng mát. Những phản ứng tiêu cực xuất hiện ngày càng nhiều. Những cuộc tranh cãi trên mặt báo lên tới mức đỉnh điểm khiến cho chỉ vài tháng trước khi diễn ra Thế vận hội 2004, Thị trưởng thành phố Athens, Theodora Bakogianni, đã phải ra lệnh khẩn cấp điều chỉnh lại quảng trường này bằng cách trang trí với những bồn hoa và chậu cây ô-liu. Người ta cố gắng lấp đầy các khoảng trống trên quảng trường bằng mọi cách. Những biện pháp đó nhằm xoa dịu những lời phê phán chưa từng có của người dân khi đưa ra đánh giá đối với một không gian công cộng. Nhưng những nỗ lực đó không thu được kết quả bởi quảng trường mới vẫn bị gán cho đủ mọi loại tệ nạn như mất an ninh, nghiện hút, v.v… Các cuộc tranh luận xoay quanh những không gian công cộng này cũng cho thấy hai khía cạnh cơ bản trong xã hội Hy Lạp đương đại: người nước ngoài nhập cư khó hoà đồng vào xã hội và sự sùng bái xe hơi. Hai lý do này phần nào lý giải sự thất bại của những không gian công cộng được quy hoạch nhân dịp tổ chức Thế vận hội 2004.

Sự sùng bái xe hơi

Mặc dù hệ thống giao thông công cộng ở Athens đã có sự phát triển vượt bậc trong những năm đầu thế kỷ 21 song người dân thành phố này vẫn tỏ ra là những người “nghiện” xe hơi. Theo thống kê chỉ có 2,6 triệu lượt người sử dụng giao thông công cộng trong tổng số 6,6 triệu lượt người đi lại mỗi ngày. Ngay cả trong giờ cao điểm, các chuyến tàu ngoại ô và xe điện vẫn rất thưa khách. Trong khi đó, chỉ trong quý I năm 2005, lượng xe hơi tiêu thụ được tại Athens đã đạt mức 150.000 xe (trong khi chỉ trước đó hai năm, con số này chỉ đạt 85.000 chiếc). Hiện nay tại thành phố này có hơn 2,5 triệu xe hơi đang lưu hành khiến cho ngay cả những đại lộ trục chính cũng thường xuyên bị ùn tắc và mọi tuyến phố mới mở đều nhanh chóng chịu chung số phận. Trong khi đó, dường như chẳng có biện pháp nào có thể thuyết phục được người dân từ bỏ xe hơi bởi họ vẫn cho rằng đó là một phương tiện đi lại độc lập và lý tưởng nhất. Trong bối cảnh đó, có lẽ thất bại của dự án quy hoạch lại quảng trường Omonia chính là do đã thu hẹp đáng kể phần đường dành cho xe hơi. Thất bại này phần nào cho thấy một trong những yếu tố cơ bản cần tính đến khi quy hoạch hay xây dựng một công trình công cộng, đó là cần có những biện pháp tuyên truyền kịp thời để người dân hiểu được chức năng sử dụng của công trình đó. Chính quyền thành phố Athens đã cho quy hoạch các không gian công cộng mà không hề có biện pháp hữu hiệu để thông tin cho người dân biết về các chức năng của những không gian đó. Đối với những nhà phân tích có thái độ ôn hoà nhất thì thất bại này chính là do người dân Hy Lạp chưa có thói quen sử dụng không gian công cộng và các loại hình giao thông công cộng. Còn với những người có quan điểm khắt khe hơn thì đó chính là biểu hiện của lối sống theo chủ nghĩa cá nhân đang ngày càng gia tăng và đã làm thay đổi sâu sắc những ứng xử mang tính tập thể của mỗi người dân. Người Hy Lạp đã thay đổi nhiều, chủ nghĩa cá nhân đã trở thành một phần trong lối sống của họ, nhưng điều đó không có nghĩa là chỉ sau vài năm nữa họ sẽ đánh mất hoàn toàn những tập quán sinh hoạt mang tính cộng đồng.

Trở lại với trường hợp của quảng trường Omonia, có lẽ thất bại của không gian công cộng này một phần cũng là do tính đô thị của nó quá cao trong khi có tới hơn 1/2 dân số Athens không phải là dân gốc của thành phố này mà hầu hết đều có nguồn gốc từ những vùng thôn quê. Nhưng người ta có quyền hy vọng rằng với thế hệ trẻ của Athens, những người được sinh ra ở thành phố này, sẽ có cách ứng xử khác có tính chất tích cực hơn và sẽ trả lại cho Omonia vai trò trung tâm trong đời sống cộng đồng của thành phố.

Sự đối lập giữa hai xu hướng

Từ lâu nay, Omonia luôn được coi là một địa điểm có giá trị mang tính tiêu biểu không chỉ của Athens mà của cả Hy Lạp, là nơi thường diễn ra các hoạt động chào mừng những sự kiện lớn, đặc biệt là những chiến thắng trong lĩnh vực thể thao. Chính vì vậy, vào cuối năm 2004, sau khi đội tuyển quốc gia Hy Lạp bị thất trận trước đội tuyển Albani, hàng chục cổ động viên của Albani đã trở thành nạn nhân của một cuộc hành hung tập thể vì đã dám ăn mừng chiến thắng giữa quảng trường Omonia. Hậu quả là một người chết và có tới gần 100 người bị thương. Hành động quá khích này không chỉ là một biểu hiện nhất thời của sự tổn thương tới niềm tự hào dân tộc mà còn ẩn giấu một thực tế khác đang có xu hướng lan rộng, đó là thái độ kỳ thị người nhập cư, nhất là người Albani. Tuy nhiên, về phần mình, những người dân nhập cư láng giềng này lại rất cố gắng để hoà đồng được vào đời sống xã hội. Họ nói tiếng Hy Lạp rất chuẩn, sẵn sàng đổi tên, gửi con vào học ở các trường công lập của Athens. Ngay cả những người dân bản địa có tư tưởng phân biệt chủng tộc nhất cũng rất khó có thể nhận ra được những người gốc Albani đã sống ở Hy Lạp từ 10 năm trở lên.

Tương lai của những không gian công cộng ở Athens sẽ còn tiếp tục phải chịu tác động của sự đối lập giữa hai xu hướng: một bên là xu hướng ủng hộ lối sống mới mang tính đô thị cao, còn một bên là xu hướng không chấp nhận vì đã quen với những tập quán và lối sống cũ. Sự đối lập này còn chịu tác động của nhiều thói quen và quan điểm khác như sự sùng bái xe hơi, thái độ không chấp nhận một môi trường xã hội có tính pha trộn và sự nghi ngờ những tác động tích cực của tính hiện đại. Tuy nhiên có một thực tế tất yếu không thể đảo ngược đang thẩm thấu dần vào đời sống xã hội Hy Lạp, đó là sự pha trộn giữa các nền văn hoá sẽ tạo ra những giá trị gia tăng cả về mặt văn hoá và kinh tế. Trong tương lai gần, có thể quảng trường Omonia sẽ tìm lại được vai trò của mình như một biểu tượng của tính hiện đại trong một môi trường văn hoá đa dạng như vậy.

Theo tạp chí Urbanisme số 346, tháng 01-02/2006